شيراز، نامي خيال انگيز

در افسانه ها آمده است كه شيراز فرزند تهم�?رس (از پادشاهان سلسله پيشداديان) شهر شيراز را تأسيس كرد �? نام خ�?د را بدان بخشيد. به ر�?ايتي ديگر، نام اين ديار، "شهرراز" ب�?ده كه به اختصار شهر از �? شيراز خ�?انده شده است.

در حالي كه بر اساس تحقيقات "تدسك�?" شيراز به معناي مركز انگ�?ر خ�?ب است، "ابن ح�?قل"، جغرافي دان مسلمان قرن چهارم هجري، علت نامگذاري شيراز شباهت اين سرزمين به اندر�?ن شير مي داند، چرا كه به ق�?ل ا�? عم�?ما" خ�?اربار ن�?احي ديگر بدانجا حمل مي شد �? از آنجا چيزي به جايي نمي بردند. �? بالاخره بنا به ن�?شته كتاب "ص�?رالاقاليم"، از جهت �?ج�?د دام هاي بسيار در دشت شيراز، آنجا را "شيرساز" ناميده اند.

باري، بيش از هر چيز نام زيبا �? سحرانگيز شيراز كه �?ا�?ه اي فارسي است، بهترين گ�?اه بر اين با�?ر است كه برخلاف پندار پاره اي از جغرافي دانان مسلمان، تأسيس اين شهر به قرن ها قبل از �?ر�?د اسلام به ايران باز مي گردد، شيراز، هم اكن�?ن نيز در محل تقاطع مهمترين راه هاي ارتباطي شمال به جن�?ب �? شرق به غرب كش�?ر است �? اين م�?قعيت در اد�?ار قبل از اسلام شاخص تر ب�?ده، چرا كه در عهد هخامنشيان، شيراز بر سر راه ش�?ش (پايتخت هخامنشي) به تخت جمشيد �? پاسارگاد ب�?ده �? در عهد ساسانيان راه ارتباطي شهرهاي بسيار مهمي چ�?ن بيشاب�?ر �? گ�?ر با استخر، از جلگه شيراز مي گذشت. در نتيجه مسلم است كه چنين محل حاصلخيز �? خ�?ش آب �? ه�?ايي كه در تقاطع مسيرهاي مهمي كه برشمرده شد، قرار داشته، هرگز خالي از آبادي �? سكنه نب�?ده است. �?ج�?د آثار قديمي مانند قصر اب�?نصر در ح�?الي شيراز كه قدمت آن به د�?ره اشكانيان مي رسد �? نق�?ش برجسته برم دلك، (در چندكيل�?متري شرق قصر اب�?نصر) كه از آثار د�?ره ساساني است �? قلعه بزرگ بندر (فهندر، پهندر، قهندز، كهند�?) در سمت شرق تنگ سعدي �? چند نقش برجسته در دهكده گ�?يم در چهار فرسنگي شمال غرب شيراز �? همچنين پيدا شدن سكه هايي در ضمن حفاري هاي قصر اب�?نصر، كه بر آنها با خط پهل�?ي نام شيراز نقش بسته است، جملگي بر �?ج�?د شهر يا بل�?كي به نام شيراز، در همين محل در د�?ران قبل از اسلام دلالت دارد.

علا�?ه بر آنچه گفته شد، كا�?ش هاي باستان شناسي در تخت جمشيد، به سرپرستي كامر�?ن در سال 1314 ه.ش، به پيدايش خشت نبشته هايي انجاميد كه بر ر�?ي چند فقره از آنها نام شيراز مشخص ب�?د. بدين ترتيب مي ت�?ان احتمال داد، اين �?ادي كه در عهد ر�?نق تخت جمشيد، آبادي ك�?چكي بيش نب�?ده است، بعد از انهدام پايتخت هخامنشيان، سمندر�?ار از دل خاكستر آن ديار برپا خاسته است.

در سال 1327 ه.ش. يكي از بازرگانان شيراز به نام حسين ايگار، مشه�?ر به اعتمادالتجار، با هزينه شخصي خ�?د طاق كن�?ني را بازسازي كرد �? چند آيه از قرآن كريم را كه با خط ثلث �? نسخ بر ر�?ي كاشي ن�?شته شده ب�?د، بر بدنه طاق نصب كرد. در پيشاني شمالي اين طاق (سمت ك�?ه بم�?) اين آيه بر ر�?ي كاشي ن�?شته شده است، ان هذاالقرآن يهدي للتي هي اق�?م �? يبشر المؤمنين الذين يعمل�?ن الصالحات ان لهم اجرا" كبيرا" در پيشاني جن�?بي طاق (سمت شهد شيراز) اين آيه به چشم مي خ�?رد.

قل لئن اجتمعت الانس �? الجن علي ان يأت�?ا بمثل هذاالقرآن لايأت�?ن بمثله �?ل�? كان بعضهم لبعض ظهيراً

در گ�?شه غربي طاق اين آيه ن�?شته شده:

انا نحن نزلناه الذكر

�? ادامه اين آيه در قسمت شرقي طاق �? ر�?بر�?ي همان كتيبه ن�?شته شده

�? انا له لحافظ�?ن

ارگ کريمخاني قصر سلطنتي �? اندر�?ني كريم خان زند (م. 1193) حاكم شيراز ب�?ده است كه در سال 1180 ه.ق به دست�?ر �?ي ساخته شد �? در حال حاضر در شمال شرقي شيراز، در ح�?الي ميدان شهدا �?اقع شده است.

كريم خان زند براي ساختن قصر خ�?د ماهرترين سنگ تراشان، معماران �? هنرمندان آن عصر را به شيراز دع�?ت كرد �? بهترين ن�?ع مصالح را از شهرها �? كش�?رهاي مختلف خريداري نم�?د �? در اختيار كارگران قرار داد. در مدت زمان ك�?تاهي بناي ارگ ساخته شد.

ميدان كريم خاني به عن�?ان تأسيسات �? ارسن شهري شامل سه بخش مي شد:

1. بخش سياسي كه شامل عمارت كلاه فرنگي �? دي�?انخانه ب�?د.

2. بخش اقتصادي كه شامل بازار �?كيل مي شد.

3. بخش نظامي كه شامل ميدان مشق مي شد.

از بازارهاي شيراز است كه در محله درب شاهزاده قرار گرفته است. اين بازار بقاياي بازار قيصريه است كه ت�?سط امام قلي خان در غرب مدرسه خان ساخته شده است. اين بازار كه از آجر �? گچ ساخته شده است، بازار مرغ �? ارد�?بازار را به يكديگر متصل مي نمايد به گ�?نه اي كه ارد�?بازار در جن�?ب بازار �?كيل �? در مقابل بازار مرغ قرار مي گيرد �? در امتداد شرق �? غرب نيز بازار مسگرها قرار مي گيرد.

اين بازار در زمان قاجاريه بر اثر زلزله �?يران شد �? در سال 1299 ه.ق. مرمت شد. اين بازار هم اينك مركز فر�?ش اسباب منزل است.

اين بازار شباهت فرا�?اني از نظر اجرايي با بازار �?كيل دارد با اين تفا�?ت كه از هر ابعادي �? مقياسي، در مقياس ك�?چكتري نسبت به بازار �?كيل ساخته شده است. سقف اين بازار همانند بازار �?كيل داراي طاق ت�?يزه است �? در بالاي عرقچين آن ح�?رن�?رهايي ديده مي ش�?د در بالاي دكانها نيز همان دريچه ها ديده مي ش�?د. تفا�?ت ديگر اين بازار با بازار �?كيل در اين است كه مغازه هاي اين بازار اكثرا" يا هم سطح زمين �? يا پايين تر از سطح زمين ساخته شده اند. كه البته اين مسئله شايد به ن�?ع كالايي كه د راين مغازه ها عرضه مي شده بر مي گردد. همچنين سردر �?ر�?دي مغازه ها يك ق�?س كجا�?ه اي است كه با يك پاكار پهن به زمين مي رسد. بازار ديگري به نام قيصريه به اين بازار از سمت راست متصل مي گردد كه داراي 12 جفت مغازه است كه اكثرا" سطحي بالاتر از سطح زمين دارند �? مغازه ها داراي ارتفاع نسبتا" بلندي نسبت به بازار مسگرها مي باشند.

در قديم ارتفاع مغازه ها را با ت�?جه به جنسي كه در آنجا فر�?خته مي شده در نظر مي گرفتند. به عن�?ان مثال مغازه هاي نان�?ايي هم�?اره پايين تر از سطح زمين ب�?ده اند �? مغازه هاي عطاري بالاتر از سطح زمين.

قيصريه همانند راسته درسته �? غيره به ن�?عي بازار اطلاق مي ش�?د كه در آن اجناس ظريف ساخته �? عرضه مي شدند مثل طلا �? ج�?اهرات �? پارچه �? ... قيصريه ها بايد حتما" درب �?ر�?د �? خر�?ج جداگانه داشته باشند كه البته در بازار ذكر شده چنين دربي مشاهده نشده است.

در تالار کليسا گچبری هايی که می ت�?ان آن را از شاهکارهای قرن يازدهم دانست؛ �?ج�?د دارد. از همه مهم تر اين که از داخل تالار �? نمازگاه سقف نقاشی �? گچبری شده �? گنبدی شکل است. حال آن که از خارج �? در ر�?ی پشت بام اثری از گنبد مد�?ر �? گنبدی شکل ديده نمی ش�?د. پشت بام تالار نمازگاه چهارگ�?ش است �? بدين�?سيله هر گ�?نه اثری که حکايت از کليسا بکند از خارج حتی از ر�?ی پشت بام های مجا�?ر ديده نمی ش�?د.

آدرس : خیابان زند - ک�?چه ن�?بهار

اين سرا كه داراي طرح �? نقشه اي دايره اي (هشت گ�?ش) است، ت�?سط ميرزا اب�?الحسن خان مشيرالملك احداث شده است.

سر در �?ر�?دي سراي مشير، داراي د�? طبقه كاشي كاري شده است كه چند لچكي نيز در آن قرار دارد. در بالاي آن نيز، به جهت ن�?رگيري حجره هاي طبقه د�?م سرا، پنجره اي مشبك از آجر قرار گرفته است.

رخ بام نيز از قطعات سنگ يكپارچه تهيه شده است. در د�? طرف نماي سردر �?ر�?دي، د�? اسپره كاشي كاري شده �?ج�?د دارد �? بالاتر از آن، مقرنس هايي از كاشي قرار گرفته است.

در زير آن كتيبه اي كاشي كاري شده با زمينه لاج�?ردي �? خط نستعليق عبارت سراي گلشن بناي مرحمت پناه حاجي ميرزا اب�?الحسن خان مشيرالملك شيرازي را نشان مي دهد. در پايين كتيبه، د�? سنگ مرمري قرار گرفته كه بر ر�?ي آنها در سه سطر عبارتي در بيان اهداف تأسيس سرا، حجاري شده است �? در پايان نيز تاريخ 1282 ه.ق قيد شده است. در د�? طرف اين د�? سنگ، د�? حاشيه كاشي كاري مزين به شاخ �? گل �? برگ، قرار گرفته است.

د�? پله از د�? تخته سنگ يك پارچه، در �?ر�?دي اين سرا به س�?ي دالان �?ر�?دي قرار دارد. در عرق چين سقف دالان �?ر�?دي ترنج هايي بر �?ري قطعات كاشي كاري �?ج�?د دارد. سراي مشير داراي د�? طبقه است كه كف پ�?ش طبقه ا�?ل از قل�?ه سنگ �? طبقه د�?م سنگ �? آجر است. در هر طبقه حجره هايي �?ج�?د دارد �? در جل�? حجره ها، اي�?اني قرار گرفته است. حجره هاي طبقه د�?م يكت�? هستند �? مرزهاي لچكي هاي آن كاشي كاري شده است.

مدخل �?ر�?دي سرا، كاسه پ�?ش بزرگي است كه به يك شاه ت�?يزه تكيه كرده است.

حجره هاي طبقه يا اشك�?ب ا�?ل، ت�?درت�? مي باشد �? به �?سيله راهر�?يي به حياط متصل مي ش�?ند. اين حجره ها داراي درهاي چ�?بي منبت �? مشبكي هستند كه از چ�?ب ساج ساخته شده اند.

سه رشته پلكان در سه ضلع مختلف طبقه ا�?ل را به طبقه د�?م متصل مي كند. طبقه يا اشك�?ب د�?م در لبه اي�?ان داراي فخرمدين است.

اين بنا خ�?د به شكل هشت ضلعي است كه اتاق ها در هشت ضلع آن قرار گرفته است.  در �?سط حياط نيز ح�?ض بزرگ هشت ضلعي اي قرار دارد كه لبه �? پاش�?يه آن از سنگ هاي مختلف يكپارچه ساخته شده است �? در آن سه ف�?اره �?ج�?د دارد. در چهار طرف اين ح�?ض، باغچه هايي قرار گرفته است �? در آن درخت  نارنج پر�?رش يافته است.

كف پ�?ش سراي مشير، قطعات ك�?چك سنگ است. در ضلع شمالي اين سرا، در فضاي بسته هشت ضلعي، ساختمان هايي قرار گرفته كه داراي سقف مرتفعي است كه كاشي كاري �? مقرنس كاري شده است. در �?سط گنبد آن نيز، بادگيري �?ج�?د دارد كه در دهانه آن اشعاري مشتمل بر نام چهارده امام، با خط نستعليق بر ر�?ي كاشي نگاشته شده است. اين ساختمان مدتي در اختيار سازمان جلب سياحان فارس قرار گرفت. آنها نيز در اين محل قه�?ه خانه اي به سبك قه�?ه خانه هاي قديمي احداث نم�?دند كه هم اينك از آن اثري نيست.

در ضلع جن�?بي حياط نيز تالار �? اتاق هايي در بخش هاي بالا �? پايين قرار دارد.

در ضلع شرقي �? غربي حياط، مغازه ها �? راهر�?هايي �?ج�?د دارد كه در مغازه ها همگي ارسي هاي چ�?بي است كه با شيشه هاي رنگي تزيين شده است.

معماري اين بنا، برگرفته از معماري كار�?انسراهاي صف�?ي است.

در زمان پهل�?ي به دست�?ر فرح ديبا، كاشي هاي ريخته �? درك هاي فرس�?ده �? شكسته اين بنا مرمت شد. اين بنا با رنگ زرد �? طرح هاي گلداني معرف سبك اختلاط است كه در زمان قاجاريه رايج شده ب�?د. سازمان ميراث فرهنگي، اين بنا را در سال 1347 ه.ش . با شماره 424 به ثبت تاريخي رسانيد.

يا باغ ق�?ام از عمارات د�?ره قاجاريه شيراز است كه در محله بالاكفت �? در قسمت شرقي انتهاي خيابان لطفعلي خان زند �?اقع است. احداث اين بنا ت�?سط علي محمد خان ق�?ام الملك 1267-1257 شر�?ع شده �? در حد�?د سال 1300 ه.ق. ت�?سط ميرزا محمدرضا خان ن�?ه ق�?ام الملك ا�?ل �? پدربزرگ ق�?ام تكميل شده است. اين بنا يك بار ت�?سط ابراهيم ق�?ام م�?رد مرمت قرار گرفته است.

ساختمان نارنجستان در حد�?د 940 متر مربع در زميني به مساحت 3500 متر در د�? قسمت شمالي �? جن�?بي بناشد، باقي مانده آن در حد�?د 2560 متر مح�?طه سازي شده. اين بنا با 3085 متر مساحت، در د�?ره قاجاريه به بير�?ني معر�?ف ب�?ده �? با عمارت اندر�?ني كه همان خانه زينت المل�?ك ب�?ده �? در طرف غرب آن بنا قرار گرفته ك�?چه اي فاصله داشته است كه ت�?سط راه زيرزميني بدان راه مي يافتند.

از �?ي�?گي هاي اين مجم�?عه عم�?د ب�?دن مح�?ر بير�?ني �? اندر�?ني آن بر يكديگر است. اين عمارت بير�?ني به منظ�?ر انجام ام�?ر تجاري �? نيز برگزاري تشريفات �? جشن ها �? استراحت �? پذيرايي از ميهمانان ساخته شده است.

در �?ر�?دي اصلي باغ ر�? به جن�?ب در راستاي مح�?ر اصلي بنا به يك دالان يا هشتي گش�?ده مي ش�?د. سر در �?ر�?دي آن داراي تزئينات آجركاري است. بر پيشاني در �?ر�?دي كتيبه اي از سنگ مرمر سرخ رنگ شامل آياتي از قرآن قرار گرفته كه در د�? طرف آن ابياتي از آس�?ده شيرازي درباره باني باغ �? تاريخ احداث آن حجاري شده است. هم چنين تاريخ سال 1305 ه.ق در اين قسمت ديده مي ش�?د. بر ر�?ي ازاره سنگي د�? طرف درگاه، نقش د�? سرباز تفنگ به دست د�?ره قاجاريه، حجاري شده است. در �?ر�?دي از چ�?ب ساج است كه بر ر�?ي آن منبت كاري ص�?رت گرفته است. سقف هشتي يا دالان �?ر�?دي آجركاري �? كاشي كاري به ص�?رت ستاره �? مقرنس كاري گچي شده است. در پشت دالان (ر�? به حياط) تص�?يري از سه خدمتكار كه گلاب �? شراب �? شربت به دست دارند، كاشي كاري شده است.

در شمال غربي شيراز �? در انتهاي خيابان ارم �? در تقاطع بل�?ار شرقي - غربي باغ ارم �? بل�?ار شمالي - جن�?بي جام جم �? آسياب سه تايي، باغ ارم قرار گرفته است. اين باغ به مناسبت عمارت �? باغ بزرگي كه در گذشته ت�?سط شدادبن عاد پادشاه عربستان به رقابت با بهشت ساخته شده �? ارم ناميده شده ب�?د، به باغ ارم مشه�?ر گرديده است.

تاريخ ساخت اين باغ را به در�?ه سلج�?قيان نسبت داده اند چرا كه در آن زمان، باغ تخت �? چند باغ ديگر ت�?سط اتابك قراجه حكمران فارس - كه از س�?ي سنجر شاه سلج�?قي به حك�?مت فارس منص�?ب شده ب�?د، احداث شد �? احتمال ايجاد اين باغ به درخ�?است �?ي �? در آن زمان، زياد است. همچنين احتمال مي ر�?د كه اين باغ در زمان كريم خان زند مرمت شده باشد.

در ا�?اخر سلسله زنديه، بيش ا ز75 سال اين باغ در تصاحب سران ايل قشقايي ب�?د، بناي ا�?ليه عمارت باغ ارم ت�?سط جاني خان قشقايي ا�?لين ايلخان قشقايي �? پسرش محمدقلي خان �? در زمان فتحعليشاه قاجار احداث شده است. معماري بنا نيز ت�?سط شخصي به نام حاج محمد حسن كه از معماران معر�?ف ب�?د، ص�?رت گرفته است.

در زمان ناصرالدين شاه قاجار، ميرزا حسن علي خان نصيرالملك، آن باغ را از خاندان قشقايي خريد �? ساختمان كن�?ني را به جاي عمارت قبلي ساخت، اما تزئينات ناتمام باغ پس از ف�?ت حسنعلي خان در سال 1311 ت�?سط اب�?القاسم خان نصيرالملك پايان يافت.

باغ ارم پس از ف�?ت اب�?القاسم خان نصيرالملك به پسرش عبدالله ق�?امي رسيد �? بعد از مدتي د�?باره يكي از خ�?انين ايل قشقايي به نام محمد ناصر خان آن را خريد.