نارنجستان ق�?ام

يا باغ ق�?ام از عمارات د�?ره قاجاريه شيراز است كه در محله بالاكفت �? در قسمت شرقي انتهاي خيابان لطفعلي خان زند �?اقع است. احداث اين بنا ت�?سط علي محمد خان ق�?ام الملك 1267-1257 شر�?ع شده �? در حد�?د سال 1300 ه.ق. ت�?سط ميرزا محمدرضا خان ن�?ه ق�?ام الملك ا�?ل �? پدربزرگ ق�?ام تكميل شده است. اين بنا يك بار ت�?سط ابراهيم ق�?ام م�?رد مرمت قرار گرفته است.

ساختمان نارنجستان در حد�?د 940 متر مربع در زميني به مساحت 3500 متر در د�? قسمت شمالي �? جن�?بي بناشد، باقي مانده آن در حد�?د 2560 متر مح�?طه سازي شده. اين بنا با 3085 متر مساحت، در د�?ره قاجاريه به بير�?ني معر�?ف ب�?ده �? با عمارت اندر�?ني كه همان خانه زينت المل�?ك ب�?ده �? در طرف غرب آن بنا قرار گرفته ك�?چه اي فاصله داشته است كه ت�?سط راه زيرزميني بدان راه مي يافتند.

از �?ي�?گي هاي اين مجم�?عه عم�?د ب�?دن مح�?ر بير�?ني �? اندر�?ني آن بر يكديگر است. اين عمارت بير�?ني به منظ�?ر انجام ام�?ر تجاري �? نيز برگزاري تشريفات �? جشن ها �? استراحت �? پذيرايي از ميهمانان ساخته شده است.

در �?ر�?دي اصلي باغ ر�? به جن�?ب در راستاي مح�?ر اصلي بنا به يك دالان يا هشتي گش�?ده مي ش�?د. سر در �?ر�?دي آن داراي تزئينات آجركاري است. بر پيشاني در �?ر�?دي كتيبه اي از سنگ مرمر سرخ رنگ شامل آياتي از قرآن قرار گرفته كه در د�? طرف آن ابياتي از آس�?ده شيرازي درباره باني باغ �? تاريخ احداث آن حجاري شده است. هم چنين تاريخ سال 1305 ه.ق در اين قسمت ديده مي ش�?د. بر ر�?ي ازاره سنگي د�? طرف درگاه، نقش د�? سرباز تفنگ به دست د�?ره قاجاريه، حجاري شده است. در �?ر�?دي از چ�?ب ساج است كه بر ر�?ي آن منبت كاري ص�?رت گرفته است. سقف هشتي يا دالان �?ر�?دي آجركاري �? كاشي كاري به ص�?رت ستاره �? مقرنس كاري گچي شده است. در پشت دالان (ر�? به حياط) تص�?يري از سه خدمتكار كه گلاب �? شراب �? شربت به دست دارند، كاشي كاري شده است.

اين هشتي به �?سيله د�? راهر�? به مح�?طه باغ ارتباط مي يابد. اين باغ در سه ضلع شمالي، شرقي �? جن�?بي داراي ساختمان است �? در ط�?ل حياط داراي بيست �? يك عدد طاق نما است. در د�? طرف هشتي، شش اتاق �?ج�?د دارد كه در جل�? هر يك از آنها اي�?ان هاي �?سيعي قرار گرفته كه در گذشته از اين اتاق ها به عن�?ان دفتر كار استفاده مي شده �? اي�?ان هاي مقابل اين اتاق ها نيز جهت اتاق انتظار م�?رد استفاده قرار مي گرفته است. در جل�? هر اي�?ان چهار ست�?ن چ�?بي �? د�? نيمه ست�?ن ديده مي ش�?د. اين ست�?ن هاي چ�?بي در د�?ره قاجاريه منبت كاري شده است. اين بخش از عمارت كه ضلع جن�?بي بنا است داراي دي�?ارهايي گچ كاري شده است. كف اي�?ان ها با كاشي هاي سفيد �? آبي پ�?شيده شده است.

ازاره بنا با سنگ پ�?شيده شده �? پنج باب پنجره سنگي حجاري شده، به عن�?ان ن�?رگير در جل�? اي�?ان ها نصب شده است. ساختمان جن�?بي باغ به �?سيله راه پله اي به زمين هاي طرفين راهر�?ها راه دارد. در �?سط اين ساختمان يك طاق نماي بزرگ �? د�? طاق نماي ك�?چك ايجاد شده كه به سبك د�?ره زنديه، كاشي كاري شده است. در طاق نماي بزرگ نق�?ش سه تن از خدمتكاران د�?ره زنديه بر ر�?ي كاشي ديده مي ش�?د كه لباس هاي بلندي دارند �? در دست يكي از آنها قدحي �? در دست ديگري جامي است �? شخص س�?م نيز ظرفي پر از مي�?ه در دست دارد. در بالاي اين طاق نما د�? لچكي كاشي كاري با مناظري از طبيعت �? تص�?يرهايي برگرفته از داستان هاي شاهنامه (رستم، حضرت سليمان) �? نيز مناظر شكارگاه �? تصا�?ير مينيات�?ري ديده مي ش�?د. ازاره اين بخش از نما از سنگ هاي سرخ �? نقش برجسته هايي برگرفته از تصا�?ير تخت جمشيد تشكيل شده است.

حد فاصل عمارت جن�?بي �? عمارت اصلي �?اقع در ضلع شمالي باغ �?سيعي �?ج�?د دارد كه از د�?ره قاجاريه با نرده آهني محص�?ر شده است.

ضلع شرقي ساختمان داراي چند اتاق �? حياط ك�?چكي است كه به آشپزخانه �? محل اقامت خدمه اختصاص داشته است. در �?سط حياط، �?ر�?دي آشپزخانه ح�?ض ك�?چكي �?ج�?د دارد كه پاش�?يي آن از قطعه سنگ هايي سرخ رنگ �? بدنه آن از كاشي هاي فير�?زه اي تشكيل شده است. در �?سط اين ح�?ض نيز ف�?اره اي ديده مي ش�?د. در ضلع جن�?بي حياط آشپزخانه ست�?ن سنگي حجاري شده اي به عن�?ان پايه گلدان �?ج�?د دارد.

اما عمارت اصلي اين ساختمان در ضلع شمالي آن قرار گرفته است. اين عمارت داراي د�? طبقه �? يك زيرزمين است. در گذشته اين زيرزمين به عن�?ان زندان م�?رد استفاده قرار مي گرفت.

طرح بناي اصلي اين عمارت برگرفته از معماري د�?ره زنديه است. در اين عمارت، تالار بزرگي به ط�?ل 9 متر، عرض 5.10 متر �? ارتفاع 6 متر با ست�?ن هايي بلند مشرف بر ح�?ض �?اقع در �?سط باغ، �?ج�?د دارد.

در قسمت شمالي تالار، شاهنشيني �?ج�?د دارد كه دي�?ارها �? سقف آن آينه كاري �? نقاشي شده �? كف اتاق از سنگ هاي مرمر مفر�?ش شده است. اين تالار محل پذيرايي ميهمانان ب�?ده.

اين تالار داراي د�? ست�?ن سنگي يك پارچه �? بلند است. در د�? طرف تالار، راهر�?يي �?ج�?د دارد كه به �?سيله پلكاني به طبقه د�?م متصل مي ش�?د. اين پله ها به د�? بهارخ�?اب متصل است. در هر طرف نيز يك سالن بزرگ �? يك اتاق �?ج�?د دارد. طبقه د�?م اين عمارت داراي چهار اتاق است كه د�?تاي آن در عقب �?اقع شده �? داراي هشتي �? پنجره هايي مشرف بر اي�?ان است. بيش از اين، اين اتاق ها محلي براي اقامت مهمانان ب�?ده است. اين مجم�?عه مشتمل بر د�? دستگاه شامل 5 اتاق، چهار دستگاه با د�? تا سه اتاق �? د�? دستگاه هر كدام با د�? اتاق �? شش اتاق تك است.

دي�?اره ها �? سقف تمام اتاق ها گچ بري �? نقاشي شده است. همچنين در اين طبقه، د�? اتاق �?ج�?د دارد كه نقاشي هايي بر تيرك هايي چ�?بي آن ترسيم شده است. نقاشي هاي سقف اي�?ان بزرگ �? بيشتر اتاق ها غالبا" به �?سيله لطفعلي خان ص�?رتگر، نقاش مينيات�?ريست آن د�?ره، انجام شده است.

د�? ست�?ن تالار طبقه ا�?ل نيز از سنگ مرمر يكپارچه �? بدنه است�?انه اي �? سر ست�?ن هاي مقرنس كاري شده تشكيل شده است.

در �?سط سقف تالار مدالي بزرگ ترسيم شده �? در اطراف آن شش منظره بيضي شكل ترسيم شده است. دي�?اره هاي اتاق ها نيز با تصا�?ير گل �? ب�?ته، اشكال حي�?انات �? منظره شكارگاه تزيين شده است. در ناحيه جل�?يي عمارت اصلي درهاي ارسي با شيشه هاي رنگي ديده مي ش�?د. هلالي ميان اي�?ان د�? ست�?ني �? شاه نشين هم داراي شيشه هاي رنگي است. اين شيشه هاي رنگي در د�?ره قاجاريه از ار�?پا به ايران آ�?رده شده، صدف هاي به كار رفته در تزيينات درها نيز از خليج فارس آ�?رده شده است. ازاره اتاق ها �? بخاري دي�?اري شاه نشين از سنگ هاي مرمري است كه از يزد تبريز �? شيراز به دست آمده است. ر�?ي اين بخاري نقش داري�?ش هخامنشي حكاكي شده است، اطراف آن نيز مزين به رنگ طلايي است. د�? تص�?ير از محمدرضا خان ق�?ام الملك در د�? طرف بالاي اين بخاري حكاكي شده است. ازاره پايين عمارت، از ازاره سنگي عمارت دي�?انخانه كريم خان زند است. بر ر�?ي سنگ هاي ازاره تصا�?ير سربازان قاجاريه تفنگ به دست، شير، گ�?ر، خرگ�?ش �? گل �? ب�?ته ديده مي ش�?د.

هلالي هاي بالاي عمارت اصلي

بالاي عمارت اصلي سه هلالي �?ج�?د دارد كه در هلالي �?سط نقش د�? شير ديده مي ش�?د كه صفحه اي را نگاه داشته اند، بر ر�?ي اين صفحه عبارت نصر من ا... �? فتح قريب، نگاشته شده است، د�? فرشته بر فراز اين صفحه قرار گرفته، آن را به دست گرفته اند. در هلالي هاي كاشي كاري شده طرفين نيز نقش پلنگي ديده مي ش�?د كه آه�?يي را شكار كرده است. زمينه اين تصا�?ير مزين به خط�?ط اسليمي است. نارنجستان ق�?ام كه به دليل كاشت درخت هاي نارنج فرا�?ان در آن، بدين نام معر�?ف شده است، از طرف ابراهيم خان به ن�?ه اش شهرام بخشيده شد �? شهرام ق�?ام آن را به مؤسسه آسيايي دانشگاه پهل�?ي اهدا كرد. فرح پهل�?ي مخارج تعميرات آن را متقبل شد، پس از آن اين بنا تبديل به م�?زه اي شد كه در آن مجم�?عه اي از كتاب هاي پر�?فس�?ر پ�?پ نگاهداري مي شد.

نارنجستان ق�?ام كه در ان اثر هفت هنر ايراني، گچ بري، نقاشي سنتي، آينه كاري، آجركاري، سنگ تراشي، معرق كاري، �? منبت كاري، قابل مشاهده است، در ارديبهشت ماه 1353 با شماره 1073 به ثبت تاريخي رسيد.

اين بنا در سال 1345 به دانشگاه شيراز �?اگذار گرديد �? بين سال هاي 1348 تا 1358 م�?رد استفاده مؤسسه آسيايي تحت سرپرستي پر�?فس�?ر آرت�?ر اپهام پ�?پ ب�?د. اين بنا �? برخي از ساختمان هاي اطراف آن از سال 1378 در اختيار دانشكده هنر �? معماري دانشگاه شيراز قرار گرفته است.