مسجد جامع عتيق يا مسجد جمعه يا مسجد جامع يا مسجد آدينه، از كهن ترين مساجد قديمي شيراز است كه در مشرق شاهچراغ قرار دارد.

اين مسجد د�? اي�?اني در سال 281 ه.ق. به دست�?ر عمر�?ليث صفاري ساخته شد. ساختمان مسجد كه ا�?لين هسته تاريخي شهر شيراز است مشتمل بر بنايی مرتفع است كه داراي چندين حجره �? شبستان است �? برخي قسمت هاي آن د�?طبقه مي باشد. اين مسجد داراي 6 درب �?ر�?دي �? خر�?جي ب�?ده است. يك درب در ضلع شمالي، يك درب در ضلع جن�?بي، د�? درب در ضلع غربي �? د�? درب در ضلع شرقي.

درب �?ر�?دي ضلع شمالي به د�?ازده امام معر�?ف است �? كتيبه اي بر فراز آن قرار گرفته است كه در د�?ره صف�?ي �? در سال    ( 1031 ه.ق. ) به خط علي ج�?هري نگاشته شده است اين كتيبه تاريخ مرمت مسجد را در سال مذك�?ر بيان مي نمايد.

سر در شمالي مسجد با كاشي مقرنس كاري شده است.

بر ر�?ي چهار كتيبه نام د�?ازده امام بر ر�?ي كاشي نگاشته شده �? در جرزهاي د�? طرف اين سر در نصب شده است. در �?سط ضلع شمالي مسجد، طاق نماي مرتفعي قرار گرفته است كه در د�? طرف بام آن د�? گلدسته �?ج�?د دارد �? سقف آن با آجر مقرنس كاري شده است. در حاشيه بالاي داخلي اين طاق نيز س�?ره هل اتي با خط نسخ بر ر�?ي كاشي نگاشته شده است. در انتهاي آن پلكاني است كه به پشت بام �? گلدسته ها ختم مي ش�?د �? در پيشاني �? جل�? آنها كاشي كاري شده است �? ر�?ي آنها با خط نسخ آيات قرآني نگاشته شده است.

در ضلع غربي اين طاق نما، دالان درب د�?ازده امام ( درب شمالي ) �? پنج طاق نما قرار گرفته است �? در پشت اين دالان �? طاق نماها، شبستان ك�?چكي قرار گرفته است.

در سال 1347 ه.ش. در شرق طاق نماي �?سطي، شبستاني بزرگ به ط�?ل 30 متر �? عرض 17 متر با 5 در آهني مشبك �? محرابي از سنگ مرمر عالي �? ازاره هايي تا ارتفاع يك �? نيم متر با سنگ مرمر ساخته شده است. قسمتي از اين شبستان د�? طبقه است �? عرض آن نيز 5.5 متر مي باشد.

بر ر�?ي ست�?ن ها �? بدنه اين شبستان كاشي كاري شده �? بر ر�?ي كاشي ها، آيات قرآني، احاديث �? تصا�?ير گل �? بته �? خط�?ط اسليمي نقش بسته است. در حاشيه بالايي آن نيز س�?ره هل اتي به خط نسخ بر ر�?ي كاشي نگاشته شده است.

ضلع جن�?بي مسجد با مساحتي برابر با 1200 متر مربع، طاق نماي بزرگي �?ج�?د دارد كه به علت تخريب در حال مرمت آن مي باشند.

در در�?ن طاق نما، كتيبه اي قديمي با خط ثلث نگاشته شده است كه بخشي از آن باقي مانده است. بر فراز در �?ر�?دي شبستان ضلع جن�?بي كتيبه اي ديگر با خط ثلث پيچيده بر ر�?ي كاشي نگاشته شده است كه بخشي از آن تخريب شده است. اين كتيبه در زمان شاه طهماسب ا�?ل صف�?ي نگاشته شده �? در پايان آن تاريخ 973 ه. ق. تاريخ مرمت مسجد، ذكر شده است.

در د�? طرف شبستان د�? طبقه �?ج�?د دارد كه سقف آن از آجر است �? در انتهاي آن نيز، محرابي كاشي كاري شده قرار دارد كه بر فراز آن به خط ك�?في س�?ره ت�?حيد �? نام پنج تن نگاشته شده �? در زير آن د�? آيه قرآني به خط نسخ نگاشته شده �? در پايان تاريخ 1361 ه. قيد گرديده است. سقف اين محراب با كاشي لاج�?ردي كاشي كاري شده است �? د�? طرف محراب نيز سنگ كاري شده است. در كنار اين محراب، تاريخچه مرمت مسجد بر ر�?ي د�? سنگ نقش گرديده است.

در ضلع شرقي اين شبستان ك�?چك، شبستان چهل ست�?ن قديمي با عرض 32 متر �? ط�?ل 45 متر �?اقع شده است. سقف اين شبستان از آجر است �? در آن چهل ست�?ن مكعب با ط�?ل 2 متر �? عرض 2 متر قرار گرفته است. اين شبستان چهار در دارد كه به صحن گش�?ده مي ش�?د. بر سر در اين شبستان كتيبه اي است كه با خط ثلث پيچيده نگاشته شده است �? هم اينك برخي از قسمت هاي آن تخريب شده است. اين كتيبه نيز در زمان حك�?مت شاه طهماسب صف�?ي (930-984 ه.ق) نگاشته شده �? بيانگر مرمت مسجد در آن تاريخ است.

در مغرب شبستان ك�?چك، در قرينه با شبستان چهل ست�?ن، شبستان بزرگي با عرض 35 متر �? ط�?ل 45 متر ساخته شده است. سقف اين شبستان آهن ك�?بي شده �? در آن 12 ست�?ن بت�?ن آرمه پ�?شيده از سنگ مرمر قرار دارد. ازاره شبستان تا ارتفاع 3 متر از سطح زمين، با سنگ مرمر پ�?شيده شده است. در اين شبستان منبري 12 پلكاني از چ�?ب �? سنگ مرمر �?ج�?د دارد. بر ر�?ي دي�?ار �? محراب اين شبستان نيز 13 كتيبه از آيات قرآني �? احاديث با خط ثلث �? نسخ بر ر�?ي كاشي نگاشته شده است.

ضلع غربي داراي د�? در است كه سر در يكي از آنها، يزدي بندي است �? مقرنس كاري �? كاشي كاري �? معرق كاري شده است. اين در كه يكي از درهاي مهم مسجد است، ب�?سيله اداره باستان شناسي فارس مرمت شده است. بر فراز اين در كتيبه اي است كه آيات قرآني بر ر�?ي آن با قلم درشت �? به خط ثلث عالي بر ر�?ي كاشي نگاشته شده است �? تاريخ (1027 ه.) در پايان آن قيد گرديده است. در نزديكي �? در امتداد همين كتيبه، كتيبه اي ديگر است كه قسمتي از آن باقي مانده �? تاريخ 1026 ه.ق. در آن قيد گرديده است كه بيانگر تاريخ مرمت بنا در زمان حك�?مت شاه عباس كبير (996-1038 ه.ق) مي باشد.

اين در در شبستان بزرگ جديد ضلع جن�?بي گش�?ده مي ش�?د.

در ضلع غربي اين مسجد ده طاق نما �?ج�?د دارد �? در پشت آنها نيز شبستان ك�?چكي قرار گرفته است. در يكي از اين طاق نماها دالان در �?ر�?دي است.

در ضلع شرقي مسجد نيز طاق نماي بزرگي قرار دارد كه در پيشاني آن اندكي كاشي كاري شده است �? هم اينك نيز م�?رد مرمت قرار گرفته است. در شمال اين طاق نما، چهار طاق نماي ك�?چك است �? يك راه پله كه در زا�?يه آن يكي از درهاي مسجد قرار گرفته است. در ضلع جن�?بي طاق نما نيز، چهار طاق نماي ك�?چك است كه يكي از اين طاق نماها دالان در د�?م ضلع شرقي مسجد است �? يكي ديگر از اين طاق نماها در شبستاني است كه در زا�?يه جن�?ب شرقي مسجد قرار گرفته است.

صحن مسجد با مساحت 1672 متر مربع با سنگ هاي مرمر مفر�?ش ب�?ده �? در دالان هاي �?ر�?دي مسجد چندين سنگاب �?ج�?د داشته كه هميشه پر آب ب�?ده تا م�?قع �?ر�?د اشخاص به مسجد، ابتدا پاي خ�?د را بش�?يند �? �?ض�? بگيرند �? پس از آن �?ارد صحن ش�?ند. هم اينك يكي از اين سنگاب ها كه قطر داخلي آن نزديك به يك متر است �? ناحيه خارجي آن د�?ازده ضلعي است، هم چنين در اطراف آن نقش �? نگارهايي �?ج�?د ادرد �? گرداگرد آن آيات قرآني �? اسلامي نگاشته شده است.

در جل�? پلكان �?ر�?دي م�?زه پارس نصب شده است. البته خط�?ط �? نق�?ش اين سنگاب به جهت تأثير آب، كاملا" مشخص نيست. هم اينك نيز سه نم�?نه از اين سنگاب ها در ابتداي صحن همانند نم�?نه پيشين آن به ص�?رت در�?ازده ضلعي م�?ج�?د است.

در �?سط صحن مسجد، بنايي مكعب شكل از گچ �? سنگ ساخته شده است كه نزديك به يك متر از سطح زمين بلندتر است �? گرداگرد آن را اي�?اني به عرض د�? متر فرا گرفته است. اين بنا كه در سال 752 ه.ق به دست�?ر شاه شيخ اب�?اسحاق اينج�? حاكم فارس، ساخته شده، دارالمصحف، بيت المصحف، خدايخانه �? يا خداخانه خ�?انده مي ش�?د �? اين بدان جهت است كه در اين مكان علا�?ه بر قرآن هايي تاريخي به خط اميرالمؤمنين علي (ع)، امام حسن (ع)، امام صادق (ع) �? چند تن از صحابه پيامبر �? تابعين ا�? نگاهداري مي شده است. محل تلا�?ت قرآن نيز ب�?ده است. همچنين در اين مكان قرآني به خط عثمان خليفه س�?م �?ج�?د داشته كه چندين قطره خ�?ن �?ي، به هنگام قتلش بر ر�?ي آن ريخته است �? به همين جهت برخي اين مكان را قبر عثمان يا دفتر عثمان نيز خ�?انده اند.

هم اينك برخي از قرآن هاي مذك�?ر در م�?زه پارس نگاهداري مي ش�?د.

عمارت خدايخانه �? اي�?ان هاي آن، داراي 12 متر ط�?ل �? 10 متر عرض است �? مساحت اتاقي كه در �?سط آن قرار گرفته است به ابعاد 8 متر ط�?ل �? 6 متر عرض مي باشد كه از سنگ �? گچ ساخته شده است. در ضلع شرقي �? غربي اين اتاق، د�? سنگ مشبك قرار دارد �? در د�? ضلع جن�?بي �? شمالي آن، هر كدام يك در �?ر�?دي است كه بر ر�?ي در ضلع شمالي خاتم كاري ص�?رت گرفته است.

در چهار گ�?شه خدايخانه، چهار ست�?ن مد�?ر مغازه مانندي �?ج�?د دارد كه نماي بير�?ني آن از سنگهاي مكعب شكل آجر مانندي است كه لابه لاي آن سنگ هاي رنگين به كار رفته �? با گچ نصب شده است. ر�?ي سنگ هاي ازاره پايين نيز نقش �? نگار هايي ديده مي ش�?د.

سقف اي�?ان هاي شرقي �? غربي آن به �?سيله چهار ست�?ن نگاهداري مي ش�?د كه سر ست�?ن هاي آن به شكل مقرنس كاري، حجاري شده است. بر فراز هر يك از اين ست�?ن ها، قطعه سنگي است كه به شكل محراب در آ�?رده �? داخل آن خالي شده است �? خط�?ط اسليمي �? گل �? بته بر آن نقش شده است.

سقف اي�?ان هاي شمالي �? جن�?بي خدايخانه نيز به �?سيله د�? ست�?ن مد�?ر نگاه داري مي ش�?د. معماري اين بنا مانند خانه كعبه است اما گرداگرد خدايخانه، اي�?اني به عرض د�? متر ساخته شده است تا اتاق را از گرما حفظ نمايد. در لبه بالاي ناحيه داخلي اي�?ان ها، كتيبه اي با قلم درشت در زمان شاه اب�?اسحاق به خط ثلث عالي به قلم يحيي الجمالي الص�?في بر ر�?ي سنگ هاي يك پارچه �? با عرض يك متر نگاشته شده �? آن نقر شده است به گ�?نه اي كه خط�?ط آن كتيبه برجسته شده �? لابه لاي اين خط�?ط با كاشي هاي آبي، معرق پر شده است. اين كتيبه گرداگرد نماي خارجي �? مناره ها را پ�?شانده است (ط�?ل كتيبه) خدايخانه هم اينك م�?رد مرمت مي باشد. مسجد جامع عتيق با مر�?ر زمان �? در اثر زلزله هاي متعدد در د�?ره هاي متعدد ر�? به �?يراني نهاده كه تاكن�?ن نيز چندين بار مرمت شده است. تاريخچه مرمت اين مسجد با ت�?جه به كتيبه هاي م�?ج�?د عبارت است از:

1. در سال 973 ه.ق. در زمان حك�?مت شاه طهماسب ا�?ل صف�?ي.

2. در سال 1026 ه.ق. �? 1027 ه.ق. در زمان حك�?مت شاه عباس كبير.

3. در سال 1092 ه.ق. در زمان سلطنت شاه سليمان صف�?ي.

4. در سال 1318 ه.ش. از جانب اداره باستان شناسي فارس.

خدايخانه نيز پس از تخريب �? از بين رفتن برخي از كتيبه هايش، از جانب اداره باستان شناسي فارس �? با همياري �?اجد كاتب، سيد آقا بزرگ نسابه، صرافت، رحيم صميم، سيد هاشم، در سال 1326 ه.ش. كاملا" مرمت شد.

اين مسجد در ديماه 1310 با شماره 72 به ثبت تاريخي رسيده است.