ارگ کريمخاني قصر سلطنتي �? اندر�?ني كريم خان زند (م. 1193) حاكم شيراز ب�?ده است كه در سال 1180 ه.ق به دست�?ر �?ي ساخته شد �? در حال حاضر در شمال شرقي شيراز، در ح�?الي ميدان شهدا �?اقع شده است.

كريم خان زند براي ساختن قصر خ�?د ماهرترين سنگ تراشان، معماران �? هنرمندان آن عصر را به شيراز دع�?ت كرد �? بهترين ن�?ع مصالح را از شهرها �? كش�?رهاي مختلف خريداري نم�?د �? در اختيار كارگران قرار داد. در مدت زمان ك�?تاهي بناي ارگ ساخته شد.

ميدان كريم خاني به عن�?ان تأسيسات �? ارسن شهري شامل سه بخش مي شد:

1. بخش سياسي كه شامل عمارت كلاه فرنگي �? دي�?انخانه ب�?د.

2. بخش اقتصادي كه شامل بازار �?كيل مي شد.

3. بخش نظامي كه شامل ميدان مشق مي شد.

در اين ميدان، ارگ به عن�?ان خانه پادشاه �? هسته اصلي ميدان عمل مي كرد. درساختن ارگ، معماري نظامي �? معماري مسك�?ني هر د�? با هم به كار رفته است چرا كه ارگ خانه پادشاه مي ب�?د �? بايد از ضريب امنيتي بالايي برخ�?ردار باشد. بنابراين دي�?اره هاي بير�?ني  كه همانند دي�?ارهاي يك قلعه نظامي است، بسيار مرتفع است.دي�?اره بنا در پايين 3 متر ضخامت دارد �? به ص�?رت مخر�?ط ناقص بالا رفته �? ضخامت آن در بالا به 2.8 متر مي رسد. �? در قسمت بالا دي�?اركي جانپناه دارد كه محل استقرار سربازان ب�?ده، تيركش هايي نيز در اين دي�?ار تعبيه شده كه برخي ك�?چك هستند �? حالت م�?رب دارند كه محل قرار دادن تفنگ �? اسلحه ب�?ده �? ديگر س�?راخ هاي بزرگتري كه براي راندن دشمن ب�?ده است. هشتي �?ر�?دي آن فضاي بزرگي است كه يك در به باره بند (اصطبل) داشته �? در حال حاضر مكان فر�?ش بليط است �? در مقابل دري دارد كه به پشت بام مي رفته. همچنين در داخل هشتي چند طاق نما براي نشستن �?ج�?د دارد. هشتي ارگ نسبت به هشتي ديگر خانه ها تزيينات كمتري دارد. در قسمت باره بند اتاق هايي مخص�?ص سر مهتر �?ج�?د داشته كه هم اينك �?يران شده است. اين مكان در زمان پهل�?ي به عن�?ان زندان زنان م�?رد استفاده قرار گرفت، در �?سط آن ساختماني احداث شده ب�?د كه به هنگام مرمت �?يران شد.

4. حياط خل�?ت در پاي 4 برج �?ج�?د دارد كه حالت خدماتي دارند، بجز يكي از آنها كه به هشتي راه مي يابد �? در �?اقع باره بند ب�?ده. اين اطاق كه .........؟ اتاق �? دستش�?يي داشته، مخص�?ص خدمه ب�?ده. برج ها داراي سه طبقه اندكي راه آنها از در�?ن همين حياط خل�?ت هاست. از داخل حياط پلكاني به طبقه د�?م مي ر�?د �? از آنجا به �?سيله يك رشته پلكان به طبقه س�?م مي ر�?ند يعني از طبقه ا�?ل به طبقه د�?م راهي �?ج�?د ندارد. در حمام داخل ارگ از طريق يكي از همين حياط خل�?ت ها ب�?ده كه بعداً در ديگري از داخل خ�?د حياط ارگ به حمام گش�?ده مي ش�?د. اين حمام همانند ساير حمام ها داراي سر بينه �? گره خانه است. سر بينه آن نيز شامل يك رختكن �? يك ح�?ض چندضلعي در �?سط مي باشد كه به �?سيله آهكبري تزيين شده است. از آنجا نيز �?ارد برزخ س�?م شده كه يك راه به �?اجبي خانه �? يك راه به تخت گرم خانه حمام دارد. در در�?ن گرمخانه سر در خزينه �?ج�?د دارد. در زير خزينه آب گرم ت�?ن حمام قرار گرفته است.

ارگ كريمخاني قلعه اي مستطيل شكل است كه در هر يك از اضلاع آن برجي از آجر به ارتفاع 15 متر ساخته شده است. مابين اضلاع شمالي، جن�?بي �? غربي، اي�?ان بزرگي متشكل از يك تالار �? 2 اتاق سه دري بزرگ قرار دارد.

در جل�? هر سه اي�?ان مزب�?ر د�? ست�?ن سنگي محكم به ارتفاع 8 الي 9 متر به چشم مي خ�?رد. همچنين طبق معماري د�?ران زنديه ح�?ضي 4 گ�?ش در جل�? هر اي�?ان ساخته شده است كه آب آنها از آب ركناباد تأمين مي شده.

ضلع شرقي ارگ دي�?ار بلندي است كه درب �?ر�?دي در �?سط آن قرار دارد. بر بالاي سردر �?ر�?دي صحنه اي از جنگ رستم �? دي�? سفيد به �?سيله كاشي هاي هفت رنگ لعابدار تص�?ير شده است.

حمام خص�?صي پادشاه �? راهر�? �? اتاق نگهبانان نيز در پشت همين دي�?ار ساخته شده اند. در جل�? اين اي�?ان نيز د�? ست�?ن چ�?بي قرار دارد �? ح�?ضي چهارگ�?ش نيز در جل�? اي�?ان خ�?دنمايي مي كند. مساحت حياط قصر 12.8 × 93.6 متر است.

شال�?ده �? دي�?ارهاي ارگ از سنگ ساخته شده اند �? براي ساختن بقيه بنا از خشت پخته استفاده شده است. تزيينات داخلي، شامل قاب ها، ازاره هايي از سنگ مرمر يزد �? تبريز �? آيينه هاي بزرگي از ر�?سيه، تركيه عثماني �? ار�?پاست. نقاشي قسمت هاي بالا �? سقف اتاق ها با آب طلا �? لاج�?رد �? رنگ هاي گياهي �? معدني رنگ آميزي شده اند. نقش هاي اطاق ها اغلب گل �? گياه �? به شكل ترنج �? اسليمي است. ارگ از ن�?ع بناهاي سه اي�?انه است كه ضلع �?ر�?دي آن به بخش خدماتي اختصاص دارد.

پس از منقرض شدن حك�?مت زنديه �? ر�?ي كار آمدن سلسله قاجاريه ارگ به دارالحك�?مه تبديل شد �? مكاني براي استقرار يافتن �?اليان �? حاكمان فارس گرديد �? تا ا�?ايل سلطنت پهل�?ي نيز �?ضع به همين من�?ال ب�?د. در زمان استانداري شاهزاده عبدالحسين ميرزا فرمانفرما (مت�?لد 1236 ، مت�?في 1318 ه.ش) به دست�?ر �?ي كاشي كاري هاي ارگ ترميم شد.

در �?اقع در زمان حك�?مت قاجاريه به دليل خص�?مت قاجاريان با زنديان، نقاشي ها �? كاشي كاري هاي زنديه كلنگي شدند �? نقاشي ها �? تزئينات قاجاريه جاي آن را گرفتند. امر�?زه يكي از اركان مرمت بناهاي زنديه آن است كه نقاشي ها �? تزيينات آنها را از زير نقاشي هاي قاجاريه بير�?ن آ�?رده �? به نمايش بگذارند.

در زمان سلطنت رضاخان پهل�?ي بين سال هاي 1320-1304 �? بعد از آن ارگ به عن�?ان زندان بزرگ شهر در اختيار شهرباني قرار گرفت. در ط�?ل اين مدت تمام آثار نقاشي �? مقرنس كاري اتاق ها را با گچ پ�?شاندند �? اكثر اتاق ها �? تالارها به �?سيله چندين دي�?ار به ص�?رت سل�?ل هاي ك�?چكي در آمد.

در سال 1350 ساختمان ارگ در اختيار سازمان ميراث فرهنگي قرار گرفت �? كار مرمت �? بازسازي آن م�?رد ت�?جه قرار گرفت. بازسازي بنا در سال 1356 آغاز شد. در بازسازي ارگ براي حفظ اصالت بنا دقت فرا�?اني شده �? نقاشي هاي زيباي آن از زير گچ كاري ها بير�?ن آمده است.

ارگ كريمخاني به شماره 918 در فهرست آثار ملي ثبت شده است.