1- د�?ره پيش از اسلام

براساس دانسته ها �? اطلاعات م�?ج�?د مي ت�?ان به احتمال گفت كه پيشينه تاريخي اين شهر به د�?ره هخامنشيان برمي گردد. به دنبال كا�?شهاي باستان شناسي كه در ا�?ايل سده بيستم در تخت جمشيد انجام گرفت ال�?احي گلي مرب�?ط به د�?ره هخامنشيان به دست آمد. اين ال�?اح به خط ميخي عيلامي �? مرب�?ط به ام�?ر اداري،جيره غذايي، پرداخت دستمزد كارگران �? زره سازان است �? در فاصله سالهاي 1933 تا 1934م. هيئت اكتشافي م�?سسه شرق شناسي به سرپرستي هرتس فلد آنها را كشف كرد. كامر�?ن �? هال�?ك گزارش مفصلي از آن ال�?اح در آثار خ�?د به دست داده اند. تعدادي از اين ال�?اح متعلق به سالهاي 509 تا 496ق.م. يعني سالهاي 13 تا 28 شاهنشاهي داري�?ش ا�?ل (522-486ق.م) است كه هال�?ك در كتاب ال�?اح استحكامات تخت جمشيد آنها را معرفي كرده است. ل�?حه ديگر، ل�?حه پنجاه �? د�?م خزانه تخت جمشيد �? متعلق به سال 466ق.م. يعني بيستمين سال شاهنشاهي خشيارشا(خشايارشا)ا�?ل (486-464ق.م.)است. كامر�?ن در كتاب ال�?اح خزانه تخت جمشيد به تفصيل درباره آن سخن گفته است . در ادامه به قسمتهايي از اين ل�?حه اشاره خ�?اهيم كرد.

در برخي از اين ال�?اح – حد�?د 15 ل�?حه- به اسم مكاني برمي خ�?ريم كه به ص�?رتهاي نَرٍزﱠش:Narezzaš ؛ نَرٍزﱠيش: Narezziš ؛ نَرٍزش: Narezaš ؛ نَرٍزيش: Nareziš �? نَرٍزﱠن:Narezzan نگارش يافته است.

هال�?ك گفته است كه اين مكان احتمالا همان ني ريز است در حالي كه كامر�?ن آن را ني ريز دانسته �? اظهار داشته است كه شباهت �?ا�?ه نرزي با ني ريز تصادفي نيست, به �?ي�?ه كه برخي از جغرافي ن�?يسان سده هاي نخستين اسلامي از �?ج�?د معادن آهن در نيريز �? ن�?احي اطراف آن خبر داده اند.

م�?ض�?ع ل�?حه 52 از ال�?اح خزانه تخت جمشيد پرداخت دستمزد زره سازاني است كه در آن منطقه(نرزيش يا احتمالا ني ريز) كه مشغ�?ل فعاليت ب�?ده اند. در آن ل�?حه آمده است:اَرْتَه تَخْمه, خزانه دار خزانه تخت جمشيد را مطلع مي سازد كه بايد مبلغ چهارده كَرْشه نقره به زره سازاني پرداخت ش�?د كه براي محل هنْكُ�?رﱠكَه تعيين شده اند �? اُتَنِس در نرزي(ني ريز) مسئ�?ل كار ايشان است.اين مبلغ نصف دستمزد پنجاه �? پنج نفر در ماه د�?م سال بيستم [سلطنت خشايارشا] است. پس از آن ص�?رت ريز  زره سازان مزب�?ر �? مبلغ دريافتي هر كدام از آنها آمده است.

�? در قسمتي از كتاب, از زبان داري�?ش ن�?شته خانم پرفس�?ر هايد ماري كخ(صفحه48 پاراگراف د�?م) آمده است:

«قائم مقام رئيس تشريفات داراي همه �?ظايفي ب�?د كه براي رئيس تشريفات برشمرديم ا�? هم اجازه صد�?ر گذرنامه داشت �? هم برگماردن كارگران نظارت مي كرد مثلا �?قتي براي خزانه نريه اتيشيه(ني ريز كن�?ني) چهار نگهبان تقاضا شده, چيسه �? ه�?ش چهار نفر از كارگران تخت جمشيد را به آنجا فرستاد �? بلافاصله ترتيب جيره �? مايحتاجشان را در محمل جديد داد. براي اين كار به خ�?منكه كه ام�?ر غله نريه اتيشيه را اداره مي كرد دست�?ر داد تا جيره اي براي اين مردان در نظر بگيرد. »

�? درجاي ديگري از همين كتاب(صفحه 83 درشرح شهرها, ر�?ستاها, چاپارخانه ها �? د�?ها) آمده است:

«به گزارش دي�?در�?س (كتاب 10, بند21) تراكم جمعيت در پارس بسيار زياد ب�?د. در ل�?ح هاي دي�?اني به دست آمده از تخت جمشيد نام حد�?د 400 آبادي ثبت شده است. اما تعيين محل آبادي ها تقريبا ممكن نيست. مثلا در كنار مراكز بزرگي چ�?ن ش�?ش, تخت جمشيد �? پاسارگاد شيراز نيز از همان شهر با اهميتي است. پس از شيراز نريه ايتشيه است, كه مي ت�?ان آن را ني ريز امر�?زي در شرق استان پارس شناخت.»

به هر حال با ت�?جه به مطالبي كه ياد شد مي ت�?ان به ط�?ر قطع اظهار داشت كه پيشينه تاريخي ني ريز به د�?ره هخامنشيان باز مي گردد علا�?ه بر آنكه قراين �? ش�?اهد ديگري نيز در تاييد آن در دست است.

سعيد نفيسي در كتاب تاريخ اجتماعي �? سياسي ايران در د�?ره معاصر از ط�?ايف چادر نشين فارس به نام «كرد» صحبت كرده �? گفته است كه در د�?ره ساسانيان(224 تا652 م.) بيشتر كردها در ن�?احي مركزي ايران در ميان اصفهان �? آباده مي زيسته اند �? ط�?ايف ديگري در اطراف درياچه ني ريز تا دل كرمان �? از آنجا تا ح�?الي ب�?شهر هم ب�?ده اند... دلايل بسيار هست كه اصلا ساسانيان كرد ب�?ده اند �? بي هيچ شكي لااقل مادر اردشير بابكان (224-241م.) دختر يكي از پيش�?ايان قبايل كرد ناحيه ني ريز بب�?ده است. از آنجا كه اين مطلب را فقط نفيسي در اثر خ�?د ذكر كرده �? ديگران نيز به نقل از ا�? آ�?رده اند بايد در آن تامل كرد.

در سده نخست اسلام به دنبال فتح فارس به دست مسلمانان ني ريز نيز به قلمر�? اسلامي درآمد �? پذيراي اسلام شد.

2-د�?ره اسلامي تا سده چهارم هجري قمري

دانسته هاي ما در باره ني ريز �? ت�?ابع آ، منحصر به گزارشهايي است كه جغرافي ن�?يسان مسلمان به دست داده اند. اين منابع عبارت اند از: مختصرالبلدان ابن فقيه, المسالك �? الممالك ابن خردادبه, الخراج �? صنعت الكتابه قدامه, مسالك الممالك اصطخري, ص�?رت الارض ابن ح�?قل, حد�?د العالم من المشرق الي المغرب, اشكال العابم جيهاني, احسن التقاسيم في معرفت الاقاليم مقدسي, �? فارسنامه ابن بلخي.

در منابع جغرافيايي سده هاي س�?م �? چهارم هجري قمري از ني ريز با عن�?ان بك ناحيه �? نيز ر�?ستايي از ت�?ابع دارابگرد ياد شده است. اصطخري ضمن بر شمردن ني ريز از مناطق سردسير گفته است : «اما ن�?احي ك�?رت دارابجرد... ني ريز �? مدينتها خيار[خير]. مقدسي ظاهرا نخستين جغرافيان�?يس مسلمان است كه در سده چهارم هجري قمري ني ريز را از نزديك ديده �? در احسن التقاسيم هم از ناحيه �? هم از ر�?ستاي ني ريز ياد كرده �? اظهار داشه است:«ني ريز: بزرگ است,جامع در كنار بازار, آبشان از كاريزهاست, ر�?ستاي آنجا بيست دربيست فرسنگ است. من به ديگر شهرهايش نرفته ام �?لي شنيدم كه مرفه �? خ�?ش ق�?اره است». �?ي ناحيت ني ريز را شامل شهرهاي خيار, مُرَيْزجان �? ماذ�?ان دانسته �? در ادامه گفته است:«در ني ريز معادن آهن �? گل سفيد كه ك�?دكان بر آن بر ل�?ح خ�?د مي ن�?يسند �? گل سياه كه به كار مهر كردن مي خ�?رد �?ج�?د دارد. در ك�?هستان ني ريز انزر�?ت هست. سنباده �? سنگ مغنسيا نيز از آنجا خيزد».

در برخي منابع ني ريز ر�?ستايي از ت�?اتع خير شمرده شده است. با ت�?جه به اين مطالب مب ت�?ان چنين نتيجه گرفت كه در سده هاي س�?م �? چهارم هجري قمري ني ريز نام د�? محل ب�?ده است: 1- ناحيه �?سيعي كه مركز آن خير ب�?ده؛ 2- ر�?ستايي به نام ني ريز در همان منطقه ني ريز از ت�?ابع خير كه در آن زمان شهري بزرگ به شمار مي رفته است.

در ماخذ �? منابع اين د�?ره تنها خير مريزجان �? ماذ�?ان از ت�?ابع ني ريز شمرده شده است. درحالي كه برخي از ر�?ستاها �? بخشهاي كن�?ني تابع ني ريز در آن آثار ذكر شده اما اشاره اي به اين كه آن ر�?ستاها از ت�?ابع ني ريزند نشده است.

3- ني ريز از سده پنجم تا زمان صف�?يه

مهمترين منابع اين د�?ره كه در آنها از ني ريز ياد شده عبارت اند از: فارسنامه ابن بلخي, الانساب سمعاني, معجم البلدان ياق�?ت, اللباب في تهذيب الانساب ابن اثير, نزهت القل�?ب حمدالله مست�?في �? مجمع الانساب شبانكاره اي كه از آن ميان منبع اخير بخش مهمي از تاريخ ني ريز را در د�?ره شبانكاره (سده هاي 5-8 هجري قمري) ر�?شن مي كند.

در فارسنامه ابن بلخي نيريز شهركي از ت�?ابع ك�?ره اصطخر شمرده شده است.ابن بلخي خير �? ني ريز را با هم ذكر كرده �? گفته است: خيره, نيريز: د�? شهرك است �? ني ريز قلعه اي دارد �? از آنجا انگ�?ر بسيار خيزد �? بيشترين انگ�?ر آنجا كشمش باشد �? ه�?ا’ معتدل دارد �? آب ر�?ان �? به هر د�? جاي, جامع منبر باشد �? آبادان است.

در ادامه درمعرفي مشكان آ�?رده است: ميشكانات ناحيتي است از نيريز �? سبيل آن سبيل نيريز است در همه اح�?ال �? به ر�?ايتي چنان است كي خيره �? نيريز هم از ك�?ه دارابجرد است.

در الانساب, معجم البلدان �? اللباب في تهذيب الانساب – در سده ششم �? هفتم هجري قمري – نيريز از ت�?ابع شيراز- دانسته شده است.

نيريز تا ا�?اسط سده پنجم هجري قمري جز’ فارس �? تحت استيلاي ديالمه ب�?د.

اطلاعات بسيار مفيد �? جامع ديگر در كتاب تاريخ �? فرهنگ ني ريز ذكر شده است.

4- د�?ره صف�?يه

دانسته هاي ما درباره ني ريز در د�?ره صف�?يه از سال 955 هجري قمري در زمان سلطنت شاه طهماسب ا�?ل صف�?ي (حك 930-984 هجري قمري) به بعد است. نخستين منبعي كه در اين د�?ره اطلاعاتي به دست داده , خلاصت الت�?اريخ قاضي احمدبن شرف الدين حسين حسيني قمي است. به گفته �?ي در آن د�?ره-سال 955 هجري قمري- چرنداب سلطان شامل�?, حاكم نيريز, ايج �? فسا ب�?د. �?ي كه حد�?د پانصد س�?ار در اختيار داشت, در جنگ ايران �? عثماني به مدد شاه طهماسب شتافت.

اطلاع ديگري كه از اين د�?ره در دست است, �?ج�?د صاب�?ن خانه ها �? فرماني است از شاه طهماسب درباه صاب�?ن خانه هاي نيريز. اين فرمان در سال 981 هجري قمري صادر �? به ص�?رت ا�?حه سنگي بر سر در �?ر�?دي مسجد جامع صغير(مسجد امام خميني كن�?ني) نصب شده ب�?ده است.(متن كامل در كتاب تاريخ �? فرهنگ ني ريز)

5- د�?ره زنديه

در ا�?اخر د�?ره كريم خان زند(مت�?في 1193 هجري قمري) مير حسام الدين عرب از طايفه شيباني اينل عرب فارس, بر ني ريز حك�?مت مي كرد. بعد از آنكه آقا محمدخان قاجار (مت�?في 1211 هجري قمري ) در غياب لطفعلي خان زند(حك 1203 – 1209 هجري قمري) با كمك حاجي ابراهيم شيرازي كلانتر شيراز در سال 1206 هجري قمري شيراز را به تصرف خ�?د در آ�?رد لطفعلي خان به جنگ �? گريز با نير�?هاي آقا محمدخان پرداخت. �?ي در همان سال بسياري از شهرهاي فارس از جمله ابرق�?ه, ب�?انات, اصطهبانات �?... را تحت تصرف خ�?د درآ�?رد. اما اهالي ني ريز از در مخالفت با ا�? درآمدند كه پس از نبردي آنجا را فتح كرد �? مدت د�?ازده ر�?ز در آنجا ماند.

6- د�?ره قاجاريه

در اين د�?ره بعد از ميرحسام الدين عرب, فرزندش محمد حسين خان ني ريزي (مت�?في حد�?د 1240 هجري قمري ) حاكم ني ريز شد. �?ي چنانچه م�?لف فارسنامه ناصري مي گ�?يد: سالها به احترام گذرانيد �? به حسن سل�?ك معر�?ف گرديد.

محمد حسين خان در ط�?ل حك�?متش با بزرگان علم �? هنر معاشرت داشت �? خدماتي نيز انجام داد. ملاعبدالج�?اد ني ريزي, خ�?شن�?يس ت�?اناي ني ريز در سده سيزده هجري قمري از جمله مصاحبان محمد حسين خان ب�?د �? قرآني نيز براي ا�? در سال 1232 هجري قمري كتابت كرد كه نسخه اي از آن در كتابخانه مدرسه عالي سپهسالار (مدرسه عالي مطهري) م�?ج�?د است.همچنين محمد حسين خان سي پاره اي را در تاريخ 1227 هجري قمري �?قف كرد. اين سي پاره در كتابخانه آستان حضرت احمدبن م�?سي شاهچراغ م�?ج�?د است.(اطلاعات بيشتر در كتاب تاريخ �? فرهنگ ني ريز)

7- پليس جن�?ب ايران در ني ريز

به دنبال اكتشاف نفت در سال 1322 هجري قمري در خ�?زستان (يكسال بعد از آن) كمپاني نفت ايران �? انگليس تشكيل �? جستج�? براي استخراج نفت �? تامين �?سايل لازم براي تجارت آن آغاز شد. علل �? ع�?امل سياسي – اجتماعي داخل �? خارج ايران, باعث بر�?ز نا امني هايي براي د�?لت انگليس گرديد. از اين ر�? د�?لت انگليس به ط�?ر جدي به فكر كنترل راه هاي م�?اصلاتي براي حفظ منافع خ�?د افتاد �? در سال 1334 هجري قمري نير�?ي متشكل از شش هزار سرباز ايراني,ت�?سط انگليسها �? تحت نظارت �? تعليم �? فرماندهي صاحب منصبان انگليسي در جن�?ب ايران در �?لايات فارس, كرمان, يزد �? اصفهان – بد�?ن اجازه رسمي �? قطعي – به �?ج�?د آمد كه تا سال 1340 هجري قمري نيز تدا�?م داشت. اين نير�? در نقاط مختلف جن�?ب ايران اقدام به تهيه �? تدارك مراكز نظامي كرد �? قلعه هاي نظامي را به �?ج�?د ‌آ�?رد كه با عن�?ان قلعه هاي (اس.پ.آر S.P.R ) شناخته شد.ني ريز كه در مسير ارتباطي استان هاي فارس �? كرمان �? برخي از شهرهاي جن�?ب �?اقع ب�?د از سال 1334 تا 1340 هجري قمري در جريان مستقيم ح�?ادث ب�?د �? متحمل مشكلات �? خساراتي نيز شد.

در �?�?ئن 1917 م. برابر با شعبان 1335 هجري قمري نير�?هاي اس. پي. آر به اتهام سرقت به ط�?ر غافلگيرانه به ده چاه حمله �?ر شدند �? بيست �? چهار زن �? مرد �? ك�?دك را كشتند. همچنين در همان سال �? سال بعد به چاهك �? ايلات �? عشايري كه در اطراف ني ريز زندگي مي كردند از جمله ايل لشني ها �? لب�? محمدي ها حمله كردند.

با تشكيل پليس جن�?ب ايران نخست نير�?هاي ميهن پرست به �?ي�?ه دمكرات فارس, به اعتراض عليه حض�?ر انگليسيها پرداختند �? سپس عامه مردم جن�?ب به مخالفت با ق�?اي انگليسي برخاستند. از جمله دسته اي از ايلات اطراف ني ريز به ارد�?گاه افراد ساخل�? آن ناحيه حمله بردند.از آثار باقي مانده در اين د�?ره در ني ريز قلعه S.P.R است كه قسمت اعظم آن تخريب شده است.