مح�?طه تاریخی بیشاب�?ر

در 23 كیل�?متری غرب شهر كازر�?ن �? در كنار ر�?دخانه شاپ�?ر، �?یرانه شهر بیشاپ�?ر قرار دارد. این شهر در ایران باستان بر سر جاده شاهی ش�?ش تخت جمشید �? استخر �? اردشیر ك�?ره به تیسف�?ن �?اقع ب�?د.

این شهر به دست�?ر شاپ�?ر ا�?ل ت�?سط یك معمار س�?ری به نام «اپسای» دبیر طراحی �? ساخته شد. د�? ست�?ن در مركز این شهر �?ج�?د دارد كه ر�?ی یكی به خط اشكانی �? خط ساسانی، تاریخ ساخت شهر را 266 م. ثبت كرده است. اما ذكری از نام شهر نشده است. از این ر�? ن�?یسندگان گ�?ناگ�?ن، اسامی متفا�?تی برای شهر ذكر كرده اند؛ از جمله «�?ه شاپ�?ر» یعنی �?جه نیك�?ی شاپ�?ر، « بی شاپ�?ر» به معنی اعلیحضرت شاپ�?ر، «به شاپ�?ر»، «یه شاپ�?ر» �? «به از اندی�? شاپ�?ر» به معنای شهر بهتری از انطاكیه، كه به عن�?ان نام اصلی این شهر پذیرفته شده است.

كا�?ش های باستان شناسان از سال 1314 شمسی در این شهر آغاز شد �? تاكن�?ن ادامه دارد. این شهر حد�?د 800 متر پهنا �? 5/1 كیل�?متر درازا داشت �? مركز شاهنشاهی شاپ�?ر ا�?ل �? ا�?ج شك�?ه امپرات�?ری ساسانیان ب�?د. تردیدی نیست كه شهر اردشیر ك�?ره، یعنی پایتخت اردشیر بابكان، رضایت خاطر پسر �?ی شاپ�?ر ا�?ل (727- 242 م) را تأمین نمی كرد. از این ر�? ا�? اقدام به ساخت این شهر كرد.

با ت�?جه به طبیعت زیبای دشت شاپ�?ر �? نیز ر�?دخانه شاپ�?ر �? همچنین مجم�?عه مكتب های هنری �? فنی �? معماری جدیدی كه در شهر بیشاپ�?ر آن زمان، به �?ج�?د آمد، مردم گر�?ه گر�?ه، برا ی دیدن �? تماشای شهر می آمدند. به همین دلیل بیشاب�?ر سرآمد همه شهرهای ساسانیان ب�?د.نقشه شهر چنان رسم شده ب�?د كه تمامی خیابان های شمالی، شرقی، جن�?بی �? غربی در مركز شهر یكدیگر را قطع كنند �? در ز�?ایای قائم، خیابان ها، ك�?چه ها �? محله ها به نح�?ی محد�?د ب�?دند كه خانه بزرگان �? اشراف شهر در �?سط باغ  �? باغچه قرار می گرفت. شكل شهر، بر خلاف شهر اردشیر ك�?ره، به ص�?رت مستطیل است �? این از �?ی�?گی های اقلیمی است كه در ساخت شهر در نظر گرفته شده است. این شهر از سه بخش تشكیل شده است: بخش اصلی كه ت�?سط یك حصار مستحكم محص�?ر ب�?د شامل بناهای مذهبی �? حك�?متی است كه مهم ترین آن ها معبد آناهیتا، تالار تشریفات، ای�?ان �? حیاط م�?ازئیك �? كاخ �?الرین است. بخش د�?م شامل بخش نگهبانی یعنی قلعه دختر است كه بر فراز یك بلندی مشرف بر شهر قرار دارد. بخش س�?م خارج از حصار را در بر می گیرد. از مهم ترین آثار باقی مانده از این بخش می ت�?ان از ست�?ن های یادب�?د، مدرسه ای از د�?ره ی آل ب�?یه، دارالاماره، مسجد �? حمام های بیشاب�?ر نام برد. بیشترین آثار م�?ج�?د در این بخش به د�?ره ی اسلامی تعلق دارد . شهر بیشاب�?ر تا قرن پنجم ه. ق ر�?نق داشت.

برج �? بار�?ی شهر

در جبهه شمالی شهر، حصار شهر به قطر 9 متر با قل�?ه سنگ �? ملات گچ دارای برج هایی به قطر 730 سانتی متر �? به فاصله 40 سانتی متر است. كه جای شكاف های تیراندازی (مزقل) در آنها دیده می ش�?د.

در د�?ره دیگری كه به نام د�?ره د�?م بیشاپ�?رمعر�?ف است، تغییراتی در این دی�?ار �? حصار به �?ج�?د آمد �? برخی از برج ها حذف �? فاصله بین آنها به  8 متر تبدیل شد. د�?ر شهر نیز خندق �?ج�?د داشت.

ساختمان تابستانی

در جایی كه یكی از برج ها بریده شد، درست در مقابل تنگ چ�?گان كه �?زش باد زیاد است، ساختمانی در د�?ره د�?م ساخته شد كه م�?رد استفاده دقیق آن هن�?ز مشخص نیست. از آنجا كه این ساختمان در محل �?زش باد قرار  دارد �? خنكای باد در تابستان آن را دلپذیر می سازد، به نام ساختمان تابستانی شناخته می ش�?د.

تالار تشریفات

در جن�?ب شرقی معبد آناهیتا �? در فضایی به مساحت 781 متر مربع ، تالار تشریفات قرار دارد. این تالار از چهار ای�?ان متقابل �? متقارن تشكیل شده كه بر فراز آن گنبدی شلجمی شكل به بلندای 25 متر قرار دارد. صحن مركزی تالار به اندازه 23×23 متر �? بنای آن كلاً به ص�?رت چلیپا ( صلیب ) با 64 طاقچه است.

ای�?ان های م�?زائیك

د�? ای�?ان م�?زائیك در شرق �? غرب تالار �?ج�?د دارد كه طرح های م�?زائیك كف آن بی نهایت زیباست. افز�?ن بر آن تمامی تالار با گچ بری های بسیار زیبا �? هنرمندانه از نق�?ش گل �? گیاه، نقش های هندی �? انسانی با یك ن�?ع گل تزیین شده است. رنگ م�?زائیك ها سفید ، سیاه ، سبز ، قرمز ، زرد �? لاج�?ردی �? دارای طرح ها �? تزئینات  جالبی است. تصا�?یر م�?زائیك افرادی را نشان می دهد كه منس�?ب به خان�?اده شاهی �? طبقات ممتاز شهر بیشاپ�?ر ب�?دند. در این تصا�?یر زنان تاج باف، چنگ زن �? مردان �? زنان اشرافی نشان داده شده است. تصا�?یر سرِ زنان �? مردان �? نیز شكل فرشته، مرغ �? درخت با حاشیه بسیار زیبا، با م�?زائیك نقش شده است. به نظر باستان شناسان سقف تالار احتمالاً در د�?ره نرسی ترك برداشته �? سپس فر�? ریخته �? در نتیجه تغییراتی در بنا به �?ج�?د آمد؛ از جمله ساختمان د�? پشت بند به آن افز�?ده �? به عن�?ان خانه های مسك�?نی استفاده شد. صحن تالار نیز به عن�?ان حیاط كاربرد پیدا كرد. �?ج�?د چاه فاضلاب به �?رفای 7 متر در �?سط صحن، دلیل این مدعاست.

معبد آناهیتا

مهم ترین �? سالم ترین ساختمان بیشاپ�?ر، معبد بزرگ آناهیتاست كه برای نیایش آب �? مراسم مذهبی مرب�?ط به آن ساخته شد. این بنا به ص�?رت مكعب به ضلع 14 متر است �? از سنگ های قالبی حجاری شده، بد�?ن ملات �? د�? جداره كه با بست آهنی به هم �?صل شده اند، ساخته شده است. این بنا بد�?ن سقف ب�?د. معبد آناهیتا حد�?د هفت متر پایین تر از سطح زمین های اطراف ساخته شده �? با ت�?جه به بلندای 14 متری ساختمان، فقط 7 متر آن از سطح زمین پیدا است. تردیدی نیست كه این شی�?ه معماری ادامه معماری هخامنشی است. این بنا چهار مدخل در چهار طرف دارد كه بلندی آنها 57/3 �? پهنای آنها 60/1 متر است. ر�?ی بدنه شمالی، چهار مجسمه گا�?، مانند سر ست�?ن های هخامنشی، به ص�?رت د�? پشته �? معك�?س نصب شده �? نماد �?ی�?ه معبد است؛. در حال حاضر تنها د�? مجسمه �?ج�?د دارد. حالت نگاه كردن این مجسمه ها ر�? به پایین است �? گا�?ها تص�?یر خ�?د را در آب �? آینه می بینند. د�?ر تا د�?ر بنا را دالان هایی مسقف فرا گرفته �? به راحتی می ت�?ان د�?ر آن چرخید. از دالان جن�?بی فقط برای �?ر�?د به صحن معبد �? اجرای مراسم استفاده می شد. ط�?ل دالان ها 22 متر �? پهنای آنها 83/1 متر است. پهنای دالان جن�?بی 90 سانتی متر است. شیب مجرا �? نح�?ه تقسیم آب از مهندسی دقیقی برخ�?ردار است �? ابتدا آب قنات �? سپس آب ر�?دخانه �?ارد دالان ها �? پس از آن به صحن مركزی هدایت می شد. بد�?ن سقف ب�?دن معبد م�?جب می شد تا بر اثر تابش ن�?ر آفتاب به چهار ضلع معبد، انعكاس منش�?ری پدید آید �? ن�?ر در آب داخل معبد منعكس ش�?د. در این حالت آب م�?ج�?د مانند آینه صاف �? صیقلی می شد �? تص�?یر گا�?های نگهبان معبد در آن مشه�?د ب�?د.

سایر تأسیسات

در شهر بیشاپ�?ر، غیر از خانه های مسك�?نی، �? غیر از معبد آناهیتا، جایگاه نذ�?رات �? كاخ اختصاصی دیده می ش�?د. حفاری های باستان شناسی برای به دست آ�?ردن اطلاعات كامل تر هن�?ز در این شهر ادامه  دارد.

مجسمه �? غار شاپ�?ر

در فاصله چهار كیل�?متری شهر بیشاپ�?ر، در سینه ك�?ه داخل تنگه، غار بزرگی �?ج�?د دارد كه در مدخل �?ر�?دی آن مجسمه عظیم شاپ�?ر ا�?ل ساسانی از ست�?ن سنگی م�?ج�?د در مدخل غار تراشیده شده است. این مجسمه از شاهكارهای هنری ساسانی است �? با مهارت خاصی ساخته شده . ارتفاع مجسمه كه از سنگ یكپارچه ساخته شده ، به هفت متر می رسد. سر �? بدن مجسمه به حالت اصلی باقی مانده �? دست ها �? پاهای آن شكسته است. این مجسمه كه به دلیل �?زن زیاد �?ا�?گ�?ن شده ب�?د، در سال 1336 در جایگاه اصلی نصب شد.

نق�?ش برجسته تنگ چ�?گان

در كنار �?یرانه های شهر باستانی بیشاب�?ر، تنگه ای به نام « تنگ چ�?گان» �?ج�?د دارد كه در د�? طرف آن گنجینه ای از نقش برجسته های متعدد در دل ك�?ه باقی مانده است. این نقش ها همگی بیانگر نبردها �? پیر�?زی های پادشاهان ساسانی است. از مجم�?عه ی شش نقش م�?ج�?د در تنگه، د�? نقش سمت راست �? نقش ا�?ل سمت چپ، پیر�?زی شاپ�?ر ا�?ل را به تص�?یر كشیده است. سه نقش دیگر به ترتیب پیر�?زی بهرام د�?م بر یاغیان عرب، تاجگذاری بهرام ا�?ل �? پیر�?زی شاپ�?ر د�?م بر مخالفان را نشان می دهد.